ادویهها و دمنوشهای گرم برای زمستان؛ از دارچین تا گل گاوزبان
ابنسینا در قانون، زمستان را فصل سرد و تر میداند. ببینید کدام ادویهها و دمنوشهای گرم مثل دارچین، زنجبیل، آویشن و گل گاوزبان به سفرهٔ زمستان میآیند.
بوی دارچین که از قابلمهٔ شلهزرد بلند میشود، استکان چای با یک دانه هل، و قوری بنفش گل گاوزبان روی سماور در شبهای بلند دیماه؛ برای خیلی از ما زمستان با همین عطرها شناخته میشود. این انتخابها تصادفی نیست. در طب سنتی ایران، هر فصل طبعی دارد و زمستان فصل سرما و رطوبت است؛ برای همین حکمای قدیم توصیه میکردند در این فصل، سفره کمی به سمت گرمی متمایل شود. در این مطلب میخوانید چرا زمستان در طب سنتی ادویهٔ گرم میخواهد، کدام ادویهها و دمنوشها گرم دانسته میشوند و چطور بدون زیادهروی از آنها استفاده کنید.
آنچه در این مقاله میخوانید:
- چرا زمستان در طب سنتی ادویهٔ گرم میخواهد؟
- گرم و خشک یا گرم و تر؛ فرقی که کمتر گفته میشود
- ادویههای گرم برای سفرهٔ زمستان
- دارچین
- زنجبیل
- هل و میخک
- زردچوبه و فلفل سیاه
- جوز هندی و زیره
- دمنوشهای گرم برای شبهای سرد
- گل گاوزبان
- آویشن
- بابونه
- رازیانه و به لیمو
- چند ترکیب ساده برای عصرهای زمستان
- زیادهروی در گرمی هم خوب نیست
- سؤالات متداول
- چرا زمستان در طب سنتی سرد و تر دانسته میشود؟
- همهٔ ادویههای گرم برای زمستان مناسباند؟
- گل گاوزبان را میشود هر شب زمستان نوشید؟
- چای سبز در زمستان مناسب است؟
- برای کسی که مزاج گرم دارد، زمستان چه فرقی میکند؟
- جمعبندی
- منابع
چرا زمستان در طب سنتی ادویهٔ گرم میخواهد؟
در طب سنتی، همهچیز با چهار کیفیت گرمی، سردی، تری و خشکی سنجیده میشود؛ هم غذاها، هم بدن آدمها و هم فصلها. ابنسینا در قانون از طبع فصلها سخن گفته است: تابستان را گرم و خشک، پاییز را سرد و خشک و زمستان را سرد و تر میداند و بهار را به اعتدال نزدیکتر. در ذخیرهٔ خوارزمشاهی اسماعیل جرجانی هم بخشی به نگهداشت تندرستی و تدبیر خوراک در فصلهای مختلف اختصاص دارد.
منطق ساده است: وقتی هوا سرد و مرطوب است، حکمای قدیم غذای گرمتر و ادویهٔ گرم بیشتر را برای حفظ تعادل بدن مناسب میدانستند؛ و هرچه مزاج کسی سردتر باشد، این توصیه برایش پررنگتر است. اگر هنوز نمیدانید مزاجتان به کدام سمت متمایل است، راهنمای مزاجشناسی را بخوانید، و برای آشنایی کامل با چارچوب طبعها، مقالهٔ مادر این بخش، طب سنتی و ادویهها، را ببینید.
گرم و خشک یا گرم و تر؛ فرقی که کمتر گفته میشود
بیشتر ادویههای آشپزخانه در طب سنتی گرم و خشک شمرده میشوند: دارچین، زنجبیل، هل، میخک، زردچوبه، فلفل سیاه و آویشن. اما زمستان فقط سرد نیست، تر هم هست؛ و بدن بعضی آدمها، بهخصوص کسانی که مزاج خشکتری دارند، با ادویههای گرم و خشکِ زیاد ممکن است احساس خشکی کند.
به همین دلیل خوب است در کنار ادویههای گرم و خشک، چند چیز گرم و تر هم در سفرهٔ زمستان باشد. از محصولاتی که در چاشنو داریم، گل گاوزبان و کشمش پلویی در طب سنتی گرم و تر دانسته میشوند. یک مشت کشمش در پلو، یا گل گاوزبان به جای یکی از چایهای روزانه، همین تعادل را میسازد.
ادویههای گرم برای سفرهٔ زمستان
دارچین
دارچین در طب سنتی گرم و خشک است و شاید زمستانیترین ادویهٔ ایرانی باشد: در شلهزرد و شیربرنج، حلوا، کاچی، عدسی و چای. قلم دارچین را میشود مستقیم در قوری انداخت تا عطری ملایم و شیرین به چای بدهد؛ پودرش هم برای پاشیدن روی دسر و افزودن به خورش و پلو راحتتر است.
دارچین قلم را در شیشهٔ دربسته نگه دارید تا عطرش زمستان تا زمستان بماند.
زنجبیل
زنجبیل هم گرم و خشک است و تندیاش از همان لقمهٔ اول حس میشود. در طب سنتی از گرمکنندههای شناختهشده است و در آشپزی زمستانی جای خوبی دارد: در سوپ و آش، در خورشهای گوشتی، در شیرینی و در دمنوش. چای زنجبیل با کمی عسل، یکی از قدیمیترین نوشیدنیهای عصرهای سرد است.
برای آشنایی بیشتر با شکلهای مختلف این ادویه، صفحهٔ زنجبیل را ببینید.
هل و میخک
هل سبز و پودر میخک هر دو در طب سنتی گرم و خشک هستند. هل عطر آشنای چای ایرانی است و یکی دو دانهٔ کوبیدهاش برای یک قوری بس است. میخک بسیار قویتر است؛ یک ذرهاش در شیرینی، شلهزرد یا ادویهٔ پلو کافی است و زیادهروی در آن طعم غذا را تلخ میکند.
زردچوبه و فلفل سیاه
زردچوبه و فلفل سیاه، هر دو گرم و خشک، پایهٔ ادویهٔ روزمرهٔ آشپزی ایرانیاند و در زمستان، در آشها، سوپها و خورشها پررنگتر میشوند. افزودن زردچوبه در مرحلهٔ تفتدادن پیاز، عطر خامش را میگیرد.
جوز هندی و زیره
جوز هندی (گرم و خشک) با عطر شیرین و گرمش، در مقدار بسیار کم برای سوپهای خامهای، پوره و شیرینی زمستانی مناسب است. زیرهٔ سبز و زیرهٔ سیاه هم، با همان طبع گرم و خشک، به عدسپلو، کلمپلو و آشهای حبوبات گرما و عطر میدهند.
دمنوشهای گرم برای شبهای سرد
دمنوشهای گیاهی جایگزین خوبی برای استکانهای پشتسرهم چای در شبهای بلند زمستاناند. برای دیدن همهٔ گزینهها، دستهٔ چای و دمنوش چاشنو را ببینید. این چند دمنوش در طب سنتی گرم دانسته میشوند:
گل گاوزبان
گل گاوزبان در طب سنتی گرم و تر است و در منابع سنتی از آن بهعنوان نوشیدنی «مفرح»، یعنی شادیبخش و آرامکننده، یاد شده است. ترکیب کلاسیکش با لیمو عمانی است که هم ترشمزهاش میکند و هم رنگ دمنوش را صورتی. فقط یادتان باشد گل گاوزبان را بهتر است دمنوشی گاهبهگاه بدانید، نه نوشیدنی هرروزه؛ در بارداری، شیردهی و بیماریهای کبدی هم توصیه نمیشود.
آویشن
آویشن در طب سنتی گرم و خشک است و دمنوشش عطری تند و کوهستانی دارد. در فرهنگ ایرانی، آویشن دمکرده با عسل از نوشیدنیهای آشنای روزهای سرماخوردگی و هوای سرد است.
بابونه
بابونه هم در طب سنتی گرم و خشک دانسته میشود. دمنوش ملایم و کمی سیبمانندش را بیشتر برای ساعتهای پایانی شب و آرامشدن پیش از خواب مینوشند.
رازیانه و به لیمو
رازیانه و به لیمو، هر دو با طبع گرم و خشک، گزینههای دیگری برای بعد از غذاهای سنگین زمستانیاند. رازیانه طعمی شیرین و انیسونی دارد و به لیمو عطری تازه و لیمویی.
چند ترکیب ساده برای عصرهای زمستان
اینها پیشنهاد آشپزخانهاند، نه نسخه:
- چای دارچین و هل: یک تکه قلم دارچین و یک دانه هل کوبیده را همراه چای در قوری بریزید و بگذارید دم بکشد.
- دمنوش زنجبیل و لیمو: چند برش زنجبیل یا کمی پودرش را در آب داغ دم کنید و بعد از کمی خنکشدن، عسل و چند قطره لیمو اضافه کنید.
- گل گاوزبان با لیمو عمانی: گل گاوزبان را با یک حبهٔ لیمو عمانی سوراخشده دم کنید؛ گرمی و تری گاوزبان کنار سردی لیمو عمانی، دمنوشی متعادل میسازد.
- شیر گرم با دارچین: یک لیوان شیر گرم با یک ذره دارچین و کمی عسل، نوشیدنی قدیمی شبهای سرد است.
زیادهروی در گرمی هم خوب نیست
همان منطقی که ادویهٔ گرم را برای زمستان توصیه میکند، میگوید زیادهروی در آن هم تعادل را برهم میزند. اگر مزاج گرمی دارید، یا با ادویههای تند و گرم زود دچار جوش، تشنگی، بیخوابی یا حرارت میشوید، در زمستان هم به اندازه مصرف کنید و غذاهای گرم را با چاشنیهای خنک همراه کنید. مقالهٔ گرمی کردن چیست و چه بخوریم و مقالهٔ مصلح غذا چیست برای همین حالت نوشته شدهاند؛ برای حالت برعکس هم سردی کردن چیست را ببینید.
یک نکتهٔ مهم: این توصیهها بخشی از چارچوب سنتی تغذیهاند و جای تشخیص و درمان را نمیگیرند. اگر بیماری خاصی دارید، باردار هستید یا دارو مصرف میکنید، پیش از مصرف منظم هر ادویه یا دمنوش، با پزشک خود مشورت کنید. سرماخوردگیای که طول میکشد، تب یا سرفهٔ ماندگار هم سراغ پزشک را میطلبد، نه فقط یک قوری دمنوش.
سؤالات متداول
چرا زمستان در طب سنتی سرد و تر دانسته میشود؟
حکمای قدیم طبع فصلها را از هوای غالب آنها میگرفتند. زمستان هم سرد است و هم، با باران و برف، مرطوب؛ به همین دلیل در قانون ابنسینا و منابع بعدی، زمستان سرد و تر شمرده شده است.
همهٔ ادویههای گرم برای زمستان مناسباند؟
در چارچوب سنتی بیشترشان بله، اما به اندازه. چون بیشتر ادویهها گرم و خشکاند، بهتر است کنارشان چیزهای گرم و تر مثل کشمش یا گل گاوزبان هم باشد تا بدن احساس خشکی نکند.
گل گاوزبان را میشود هر شب زمستان نوشید؟
بهتر است نه. گل گاوزبان دمنوشی سنتی و دلپذیر است، اما به دلیل ترکیبات طبیعیاش، مصرف روزانه و طولانیمدت آن توصیه نمیشود و در بارداری، شیردهی و بیماری کبدی هم نباید نوشیده شود.
چای سبز در زمستان مناسب است؟
چای سبز در طب سنتی سرد و خشک شمرده میشود. اگر در زمستان آن را مینوشید، میتوانید با یک دانه هل یا کمی زنجبیل همراهش کنید تا در نگاه سنتی متعادلتر شود.
برای کسی که مزاج گرم دارد، زمستان چه فرقی میکند؟
کسی که مزاج گرم دارد، در زمستان هم کمتر به ادویهٔ گرم اضافه نیاز دارد. بهتر است ادویههای گرم را ملایمتر مصرف کند و به نشانههای بدنش دقت کند.
جمعبندی
زمستان در طب سنتی ایران فصل سرما و رطوبت است و ادویهها و دمنوشهای گرم، راه قدیمی سفرهٔ ایرانی برای متعادلکردن آن بودهاند. دارچین، زنجبیل، هل، میخک و زردچوبه گرم و خشکاند و گرما و عطر میآورند؛ گل گاوزبان و کشمش گرم و تر هستند و تعادل خشکی را نگه میدارند؛ آویشن و بابونه هم دمنوشهای آشنای شبهای سردند. راز اصلی، مثل همیشه در طب سنتی، اندازهنگهداشتن و شناختن مزاج خودتان است. برای دانستن طبع خوراکهای روزمره هم مقالهٔ طبع غذاها را ببینید.
منابع
- قانون در طب، ابوعلی سینا (قرن پنجم هجری / یازدهم میلادی)
- ذخیرهٔ خوارزمشاهی، سید اسماعیل جرجانی (قرن ششم هجری / دوازدهم میلادی)
- طب سنتی ایرانی — ویکیپدیای فارسی







