استویا؛ خواص، طرز مصرف برگ خشک و فرق آن با پودر شیرینکننده
برگ خشک استویا حدود ۱۰ تا ۱۵ برابر شکر شیرین است و تقریباً کالری ندارد. طرز مصرف در چای، فرق برگ با عصاره، تشخیص نمونهٔ مرغوب و احتیاطها را بخوانید.
یک برگ کوچک و خشک که بدون ذرهای شکر، چای شما را شیرین میکند؛ این خلاصهترین تعریف استویاست. سرخپوستان گوارانی در پاراگوئه قرنها پیش از آنکه نام این گیاه به قفسهٔ فروشگاهها برسد، آن را «علف شیرین» مینامیدند و برای شیرینکردن نوشیدنیهایشان به کار میبردند. اما برگ استویا با پودرهای سفید شیرینکنندهٔ بازار یکی نیست و شناخت این تفاوت، کلید استفادهٔ درست از آن است.
پیشنهاد چاشنو: برای شیرینکردن طبیعی چای و دمنوش، برگ خشک و سبز استویا را امتحان کنید؛ خرید استویا از چاشنو با ارسال به سراسر ایران.
در این راهنما میبینیم استویا چیست، چرا شیرین است، چطور در دمنوش و نوشیدنی مصرفش کنیم و چه کسانی باید با احتیاط سراغش بروند.
استویا برگ خشکشدهٔ گیاهی علفی و چندساله با نام علمی Stevia rebaudiana از خانوادهٔ کاسنی (Asteraceae) است؛ همان خانوادهای که بابونه، گل همیشهبهار و آفتابگردان هم به آن تعلق دارند. خاستگاه این گیاه مناطق مرزی پاراگوئه و برزیل است و امروز در بسیاری از کشورها کشت میشود.
شیرینی استویا از شکر نیست، بلکه از گروهی ترکیب به نام «استویول گلیکوزیدها» میآید که مهمترین آنها «استویوزید» و «ربادیوزید A» هستند. این ترکیبها در بدن مثل شکر سوختوساز نمیشوند، به همین دلیل استویا تقریباً کالری ندارد و قند خون را بالا نمیبرد.
برگ کامل یا عصاره؟ این مهمترین نکته دربارهٔ استویاست:
برگ خشک استویا (همان چیزی که برای دمنوش استفاده میشود) رنگ سبز دارد و تقریباً ۱۰ تا ۱۵ برابر شکر شیرین است. در کنار شیرینی، کمی طعم گیاهی و تهمزهای شبیه شیرینبیان دارد.
عصارهٔ خالصشده پودر یا قطرهٔ سفید و بیرنگی است که در کارخانه از برگ جدا میشود و ۲۰۰ تا ۳۰۰ برابر شکر شیرین است. بسیاری از محصولات «استویا»ی بازار در واقع همین عصارهاند که اغلب با پرکنندههایی مانند اریتریتول یا دکستروز مخلوط شدهاند.
در برخی کشورها، از جمله آمریکا و اتحادیهٔ اروپا، عصارهٔ خالصشدهٔ استویول گلیکوزیدها بهعنوان افزودنی خوراکی پذیرفته شده، اما برگ کامل و عصارههای خام جایگاه رسمی مشابهی ندارند؛ دلیلش هم کمبود دادههای کافی دربارهٔ آنهاست، نه اثبات زیان. مصرف برگ استویا در دمنوش، در مقدار معمول، سنتی دیرینه در آمریکای جنوبی دارد.
طبع: استویا گیاهی بومی آمریکای جنوبی است و در منابع کهن طب سنتی ایرانی نامی از آن نیامده؛ به همین دلیل دربارهٔ طبع آن منابع امروزی همنظر نیستند.
کاهش تدریجی شکر: ترکیب نصفنصف استویا و شکر راه خوبی برای عادتدادن ذائقه به شیرینی کمتر است.
ترکیبهای گیاهی: برگ کامل علاوه بر ترکیبهای شیرین، مقداری ترکیب فنولی و آنتیاکسیدان هم دارد.
این موارد جایگزین درمان پزشکی نیستند؛ کسانی که دیابت دارند نباید بدون نظر پزشک برنامهٔ دارویی یا رژیم خود را تغییر دهند.
طرز مصرف و دم کردن درست استویا
برگ خشک استویا را میشود به چند شکل استفاده کرد. مهمترین نکته، کم شروع کردن است، چون زیادی آن تهمزهٔ تلخ میدهد.
مستقیم در چای یا دمنوش:
برای یک لیوان (حدود ۲۵۰ میلیلیتر) چای یا دمنوش، ۲ تا ۳ برگ کامل یا حدود یکچهارم قاشق چایخوری برگ خردشده کافی است.
برگ را همراه چای یا گیاه دمنوشی در قوری بریزید و آب جوش (حدود ۹۵ درجه) را رویش بریزید.
۵ تا ۷ دقیقه دم کنید و بعد صاف کنید.
اگر شیرینی کافی نبود، دفعهٔ بعد کمی بیشتر برگ بگذارید؛ در همان لیوان برگ اضافه نکنید.
عصارهٔ خانگی (شربت استویا):
یک قاشق غذاخوری برگ خشک را در یک لیوان آب داغ نزدیک جوش بریزید.
درِ ظرف را ببندید و ۱۰ تا ۱۵ دقیقه دم کنید.
صاف کنید و در شیشهٔ دربسته در یخچال نگه دارید.
این عصاره را تا حدود یک هفته میتوانید قطرهقطره یا با قاشق چایخوری به نوشیدنیها اضافه کنید.
در آشپزی: پودر برگ استویا در شیرینیپزی شکر را کامل جایگزین نمیکند، چون حجم، کاراملیشدن و بافت شکر را ندارد و رنگ سبز و تهمزهٔ گیاهی هم میدهد. برای اسموتی، فرنی و ماست میوهای مقدار کمی از آن مناسب است.
ترکیبهای خوب با استویا
برگ استویا عملاً همراه دمنوشهای دیگر مصرف میشود تا شیرینیشان را تأمین کند:
با چای ترش: ترشی تند چای ترش را بهخوبی متعادل میکند؛ نکتههای دمکردنش را در راهنمای چای ترش ببینید.
با به لیمو: دمنوش شبانهٔ ملایم و خوشعطری میسازد؛ دربارهٔ آن در راهنمای به لیمو نوشتهایم.
با دارچین: یک تکه دارچین سیگاری و چند برگ استویا، نوشیدنی گرم و شیرین زمستانی میدهد.
با زنجبیل و لیمو: کمی زنجبیل و یک لیمو عمانی سوراخشده با استویا، ترکیبی گرم و ترشوشیرین است.
با چای سیاه و سبز: برای کسانی که چای را با قند مینوشند و میخواهند آن را کم کنند.
برای دیدن گیاهان دیگری که با استویا جور میشوند، به دستهٔ چای و دمنوش سر بزنید.
چطور استویای مرغوب را تشخیص دهیم؟
رنگ: برگ خشک مرغوب سبز روشن تا سبز تیره است. برگ قهوهای یا سیاهشده یعنی بد خشک شده یا کهنه است.
مزه: سادهترین آزمایش، جویدن یک تکهٔ کوچک برگ است. شیرینی باید سریع و آشکار حس شود. اگر شیرینی ضعیف و تلخی زیاد بود، کیفیت برگ پایین است.
بو: بوی ملایم گیاهی و علفی طبیعی است؛ بوی نم یا کپک نشانهٔ نگهداری نادرست است.
ساقه و خاک: ساقهها شیرینی بسیار کمتری از برگ دارند؛ ساقهٔ زیاد یعنی محصول کمبازدهتر.
پودر سفید را با برگ یکی ندانید: اگر محصولی سفید و بیرنگ است، برگ استویا نیست، بلکه عصارهای است که اغلب پرکننده دارد. برای دانستن ترکیب واقعی، برچسب آن را بخوانید.
هدیهٔ عضویت باشگاه چاشنو
۵۰٬۰۰۰ تومان اعتبار نقدی، فقط با ثبت شمارهٔ موبایل
به کیف پولت واریز میشود و موقع پرداخت از مبلغ سفارش کم میشود؛ بدون کد تخفیف و بدون هیچ تعهدی.
نگهداری و ماندگاری
برگ خشک استویا را در ظرف دربسته، خشک و دور از نور نگه دارید.
رطوبت باعث کپک و بیکیفیتشدن برگ میشود؛ قاشق خیس داخل ظرف نکنید.
در شرایط مناسب، برگ خشک تا یک تا دو سال شیرینی خود را حفظ میکند، چون ترکیبهای شیرین آن نسبتاً پایدارند.
عصارهٔ خانگی را فقط در یخچال و حداکثر حدود یک هفته نگه دارید.
احتیاطها و چه کسانی نباید مصرف کنند
حساسیت به خانوادهٔ کاسنی: کسانی که به گیاهانی مانند گلآمبروزیا (رگوید)، بابونه، گل همیشهبهار یا گل داوودی حساسیت دارند، ممکن است به استویا هم واکنش نشان دهند.
داروهای دیابت: استویا ممکن است اثر داروهای کاهندهٔ قند خون را بیشتر کند؛ اگر چنین داروهایی مصرف میکنید، قند خون را زیر نظر داشته باشید و با پزشک مشورت کنید.
فشار خون پایین و داروهای فشار: برخی گزارشها از اثر کاهندهٔ فشار خون حکایت دارند؛ کسانی که فشار پایین دارند یا داروی فشار مصرف میکنند احتیاط کنند.
بارداری و شیردهی: دربارهٔ ایمنی برگ کامل و عصارههای خام در این دورهها اطلاعات کافی نیست؛ بهتر است بدون نظر پزشک مصرف نشود.
پرکنندهها در محصولات بازاری: برخی پودرهای استویا قندالکلهایی دارند که در مقدار زیاد نفخ و ناراحتی گوارشی میآورند؛ این مشکل به برگ خشک مربوط نیست.
سوالات متداول
استویا قند خون را بالا میبرد؟
خیر. ترکیبهای شیرین استویا قند خون را بالا نمیبرند. با این حال افراد دیابتی باید هر تغییری در رژیم را با پزشک هماهنگ کنند.
چرا استویا تهمزهٔ تلخ دارد؟
برگ استویا در کنار ترکیبهای شیرین، ترکیبهای گیاهی دیگری هم دارد که در مقدار زیاد تهمزهٔ تلخ یا شیرینبیانی میدهند. مقدار کمتر و ترکیب با دمنوشهای خوشعطر این حس را کم میکند.
برگ استویا را میشود در کیک و شیرینی جایگزین شکر کرد؟
بهطور کامل نه؛ شکر در شیرینیپزی حجم و بافت میسازد و کاراملی میشود، کاری که استویا نمیکند. برای کمکردن بخشی از شکر میشود از عصارهٔ آن کمک گرفت.
هر روز میشود استویا مصرف کرد؟
مصرف چند برگ در روز برای شیرینکردن چای و دمنوش، مقدار معمولی است. کسانی که داروی قند یا فشار مصرف میکنند، پیش از مصرف منظم با پزشک مشورت کنند.
جمعبندی
استویا گیاهی است که شیرینی را بدون کالری و بدون بالا بردن قند خون به نوشیدنی میآورد. برگ خشک آن با پودرهای سفید بازار فرق دارد: سبز است، شیرینی ملایمتری دارد و کمی طعم گیاهی به همراه میآورد. اگر با مقدار کم شروع کنید، آن را با دمنوشهای خوشعطر ترکیب کنید و احتیاطهای مربوط به حساسیت و داروها را رعایت کنید، استویا همراه خوبی برای کمکردن شکر روزانه خواهد بود.
برای خرید استویا، قیمت روز و بستههای موجود را در فروشگاه چاشنو ببینید.