بابونه؛ خواص، طرز دم کردن درست و تشخیص گل بابونهٔ مرغوب
دو قاشق چایخوری گل بابونه و پنج دقیقه دم با درِ بسته، یک فنجان دمنوش آرامبخش میسازد. خواص، ترکیبها، احتیاطها و نشانهٔ گل مرغوب را بخوانید.
بابونه شاید معروفترین دمنوش شبانهٔ دنیا باشد؛ گلهای کوچکی با گلبرگ سفید و قلب زرد که عطرشان آدم را یاد سیب و عسل میاندازد. یک فنجان دمکردهٔ بابونه بعد از یک روز شلوغ، برای خیلیها حکم یک رسم آرام شبانه را دارد. در این راهنما میخوانید بابونه دقیقاً چیست، چطور درست دم میشود که تلخ نشود و چه کسانی باید در مصرفش احتیاط کنند.
پیشنهاد چاشنو: برای دمنوشی ملایم و خوشعطر پیش از خواب، گل خشک بابونه را امتحان کنید؛ خرید بابونه از چاشنو با ارسال به سراسر ایران.
در ادامه اول با خود گیاه آشنا میشویم، بعد سراغ خواص و روش دمکردن میرویم و در پایان نکتههای تشخیص، نگهداری و احتیاط را مرور میکنیم.
بابونه گیاهی از خانوادهٔ کاسنیان (Asteraceae) است و چیزی که به عنوان دمنوش مصرف میشود، سرشاخههای گلدار آن است. دو گونهٔ مشهور دارد: بابونهٔ آلمانی (Matricaria chamomilla) که رایجترین گونهٔ دمنوشی در دنیاست و بابونهٔ رومی (Chamaemelum nobile) که عطری کمی تلختر دارد.
هر گل بابونه در واقع یک «کپه» است: دایرهای از گلبرگهای سفید دور یک مرکز گنبدیشکل زرد. بخش زیادی از روغنهای معطر گیاه در همین مرکز زرد جمع شده است. ترکیبهایی مثل آپیژنین، بیزابولول و کامازولن از مواد شناختهشدهٔ بابونه هستند؛ کامازولن همان مادهای است که روغن بابونه را آبیرنگ میکند.
بابونه در طب سنتی ایران هم جایگاه قدیمی دارد و طبع آن را گرم و خشک میدانند. طعم دمکردهاش ملایم، کمی شیرین و گیاهی است و رنگی زرد طلایی دارد.
بابونه از معدود گیاهانی است که هم در طب سنتی کاربرد قدیمی دارد و هم پژوهشهای امروزی زیادی دربارهاش انجام شده است. مهمترین کاربردهای رایجش اینهاست:
آرامش و خواب: بهطور سنتی برای کمکردن تنش عصبی و کمک به خواب راحتتر مصرف میشود. آپیژنین یکی از ترکیبهایی است که برای این اثر ملایم بررسی شده است.
همراه گوارش: در طب سنتی برای نفخ، دلپیچههای خفیف و سنگینی معده بعد از غذا توصیه میشده است.
گرفتگیهای عضلانی خفیف: خاصیت ضداسپاسم ملایمش باعث شده برای دلدردهای دوران قاعدگی هم به کار برود.
اثر ضدالتهابی ملایم: ترکیبهایی مثل بیزابولول و کامازولن خاصیت ضدالتهابی دارند و به همین دلیل بابونه در محصولات مراقبت از پوست هم دیده میشود.
دمنوش بیکافئین: جایگزینی گرم و دلپذیر برای چای و قهوه در ساعتهای عصر و شب است.
کمپرس سنتی: دمکردهٔ ولرم و صافشدهٔ بابونه بهطور سنتی به شکل کمپرس روی پوست تحریکشده استفاده میشده است.
این موارد جنبهٔ سنتی و تکمیلی دارند و جایگزین درمان پزشکی نیستند؛ اگر بیخوابی، اضطراب یا مشکل گوارشیتان ادامهدار است، با پزشک مشورت کنید.
طرز دم کردن درست بابونه
بابونه گلی لطیف است و اشتباه رایج در دمکردنش، جوشاندن طولانی یا دمکردن با درِ باز است. این روش را امتحان کنید:
مقدار: برای هر فنجان (حدود ۲۵۰ میلیلیتر)، یک تا دو قاشق چایخوری گل خشک، یعنی تقریباً ۲ تا ۳ گرم، بریزید.
دمای آب: آب را به جوش بیاورید و چند ثانیه صبر کنید تا به حدود ۹۰ تا ۹۵ درجه برسد. نیازی به جوشاندن گلها نیست.
درِ بسته: آب را روی گلها بریزید و حتماً درِ قوری یا لیوان را ببندید. روغنهای معطر بابونه فرارند و با بخار از دست میروند.
زمان دم:۵ دقیقه برای طعم ملایم و تا ۱۰ دقیقه برای دمکردهٔ پررنگتر کافی است. بیشتر از این، طعم کمی تلخ و علفی میشود.
صافکردن: با صافی ریز صاف کنید و کمی گلها را فشار دهید تا عصارهٔ مرکز زرد هم بیرون بیاید.
شیرینکردن: اگر خواستید، کمی عسل یا نبات را بعد از کمی خنک شدن دمکرده اضافه کنید.
زمان مناسب: اگر برای آرامش شبانه مینوشید، حدود ۳۰ تا ۴۵ دقیقه پیش از خواب بهترین زمان است.
ترکیبهای خوب با بابونه
طعم ملایم بابونه با گیاهان معطر دیگر بهخوبی جور میشود:
بابونه و نعناع: کمی نعناع خشک طراوت و خنکی به دمنوش میدهد و ترکیبی محبوب بعد از غذاست.
بابونه و گل محمدی: چند غنچهٔ گل محمدی عطری لطیف و گلی به فنجان اضافه میکند.
بابونه و بهار نارنج: یک ترکیب شبانهٔ کلاسیک؛ عطر مرکباتی بهار نارنج با طعم ملایم بابونه خیلی خوب کنار میآید.
بابونه و به لیمو: چند برگ به لیمو نت لیمویی خوشبویی به دمکرده میدهد.
بابونه، عسل و لیمو: سادهترین و آشناترین حالت؛ چند قطره آبلیموی تازه و کمی عسل.
برای آشنایی با دمنوشهای دیگر، بخش چای و دمنوش فروشگاه را ببینید.
چطور نمونهٔ مرغوب را تشخیص دهیم؟
کیفیت بابونهٔ خشک را با چند نشانهٔ ساده میشود سنجید:
سهم گل در برابر ساقه: بابونهٔ مرغوب بیشتر از کپههای گل تشکیل شده است. اگر بسته پر از ساقهٔ خشک و برگ خرد باشد، عطر و اثرش کمتر است.
رنگ: مرکز گلها باید زرد طلایی و گلبرگها سفید تا کرم باشند. رنگ قهوهای و خاکستری نشانهٔ کهنگی یا خشککردن نامناسب است.
عطر: با باز کردن بسته باید بوی شیرین، گیاهی و کمی سیبی به مشام برسد. بوی نا، کپک یا بیبویی کامل نشانهٔ خوبی نیست.
خاکه: مقداری گلبرگ ریخته در ته بسته طبیعی است، اما اگر بیشتر بسته پودر و خاکه باشد، دمکرده کدر و تلخ میشود.
آزمون برش: یک کپهٔ گل را از وسط با ناخن یا تیغ نصف کنید. در بابونهٔ آلمانی، مرکز گنبدی زرد توخالی است. این یکی از نشانههای ساده برای تشخیص آن از گیاهان مشابه است.
گیاهان مشابه: چند گیاه دیگر هم گلهایی شبیه بابونه دارند، از جمله بابونهٔ گاوی (Anthemis cotula) که بوی ناخوشایندی دارد و مرکز گلش توپر است. بوی تند و نامطبوع و مرکز توپر، دو نشانهٔ هشداردهندهاند.
هدیهٔ عضویت باشگاه چاشنو
۵۰٬۰۰۰ تومان اعتبار نقدی، فقط با ثبت شمارهٔ موبایل
به کیف پولت واریز میشود و موقع پرداخت از مبلغ سفارش کم میشود؛ بدون کد تخفیف و بدون هیچ تعهدی.
نگهداری و ماندگاری
روغنهای معطر بابونه با نور، گرما و هوا بهمرور از بین میروند. برای حفظ عطر:
گلها را در ظرف دربستهٔ کدر یا شیشهٔ دور از نور بریزید.
ظرف را دور از اجاق، کتری و بخار آشپزخانه نگه دارید.
همیشه با قاشق خشک بردارید و درِ ظرف را بلافاصله ببندید.
گلها را فشار ندهید و خرد نکنید؛ گل کامل عطرش را بیشتر حفظ میکند.
در این شرایط، بابونهٔ خشک معمولاً تا یک سال کیفیت خوبی دارد، هرچند بهترین عطرش در شش ماه اول است. اگر بسته را باز کردید و تقریباً بویی حس نکردید، وقت تعویض رسیده است.
احتیاطها و چه کسانی نباید مصرف کنند؟
بابونه برای بیشتر افراد در حد یک تا سه فنجان در روز دمنوشی ملایم به حساب میآید، اما چند احتیاط واقعی و مهم دارد:
حساسیت به خانوادهٔ کاسنیان: کسانی که به گیاهانی مثل گلآفتابگردان، گل همیشهبهار، بومادران، داوودی یا گردهٔ ابروسیا (رگوید) حساسیت دارند، ممکن است به بابونه هم واکنش نشان دهند؛ از خارش و آبریزش بینی تا واکنشهای شدیدتر.
داروهای رقیقکنندهٔ خون: بابونه ممکن است با داروهایی مثل وارفارین تداخل داشته باشد و خطر خونریزی را بالا ببرد. اگر چنین دارویی مصرف میکنید، پیش از مصرف منظم با پزشک صحبت کنید.
داروهای آرامبخش و خوابآور: مصرف همزمان ممکن است اثر خوابآلودگی را بیشتر کند.
پیش از جراحی: به دلیل احتمال اثر بر انعقاد خون، معمولاً توصیه میشود از حدود دو هفته پیش از جراحی مصرف آن را کنار بگذارید.
بارداری و شیردهی: در این دوران دربارهٔ مصرف منظم بابونه با پزشک مشورت کنید.
کودکان: برای نوزادان و کودکان خردسال، مقدار و دفعات را با پزشک اطفال هماهنگ کنید.
سوالات متداول
آیا بابونه کافئین دارد؟
خیر. دمنوش بابونه از گلهای خشک گیاه تهیه میشود و کافئین ندارد؛ به همین دلیل گزینهٔ رایجی برای ساعتهای عصر و شب است.
چرا دمنوش بابونهٔ من تلخ شده است؟
معمولاً به خاطر زمان دم خیلی طولانی، جوشاندن گلها یا مقدار زیاد ساقه در بسته. زمان دم را به ۵ تا ۷ دقیقه برسانید و گلها را نجوشانید.
بابونه را میشود هر شب نوشید؟
برای بیشتر افراد سالم، یک فنجان در شب مشکلی ایجاد نمیکند. اگر دارو مصرف میکنید یا باردار هستید، پیش از مصرف منظم با پزشک صحبت کنید.
فرق بابونهٔ آلمانی و رومی چیست؟
بابونهٔ آلمانی رایجترین گونهٔ دمنوشی است، طعمی شیرینتر دارد و مرکز گلش توخالی است. بابونهٔ رومی عطری قویتر و کمی تلختر دارد و بیشتر در روغنها و عطرها به کار میرود.
میشود بابونه را سرد دم کرد؟
بله. دو قاشق چایخوری گل را در یک لیوان آب سرد بریزید و ۶ تا ۸ ساعت در یخچال بگذارید. نتیجه نوشیدنی ملایمتر و شیرینتری است که برای تابستان مناسب است.
جمعبندی
بابونه یک دمنوش ساده و قدیمی است که اگر درست انتخاب و درست دم شود، فنجانی خوشعطر و آرام برای پایان روز میسازد. گلهای کامل با مرکز زرد و عطر سیبی را انتخاب کنید، آنها را در ظرف دربسته و دور از نور نگه دارید و همیشه با درِ بسته و بدون جوشاندن دمشان کنید. اگر به گیاهان خانوادهٔ کاسنیان حساسیت دارید یا داروی رقیقکنندهٔ خون مصرف میکنید، پیش از مصرف با پزشک مشورت کنید. اگر دنبال دمنوش شبانهٔ دیگری هم هستید، راهنمای گل گاوزبان را ببینید.
برای خرید بابونه، قیمت روز و بستههای موجود را در فروشگاه چاشنو ببینید.
مطالعهٔ بیشتر
برای آشنایی بیشتر با گیاهشناسی و تاریخچهٔ بابونه، میتوانید صفحهٔ ویکیپدیای فارسی آن را مطالعه کنید.